У красавіку 2026 года беларускія ўлады прынялі закон*, які прадугледжвае пакаранне за «прапаганду» ЛГБТК+, змены пола і бяздзетнасці. На фоне гэтых падзей усё часцей здаецца, што раней было лягчэй. Ці так гэта на самай справе? Квір-актывіст і гендарны даследнік Уладзіслаў Гарбацкі памятае 2000-я як час не толькі адноснай вольніцы, але і ціску і ўсё роўна закрытасці.
У гэтай размове Уладзіслаў распавядае нам пра свае 2000-я, актывісцкія ініцыятывы, пра тое, як поп-культура дапамагла яму прыняць сваю ідэнтычнасць, якім чынам мова можа быць інструментам дэкаланізацыі і навошта пісаць квір-кнігі для дзяцей.
* 15 красавіка 2026 года афіцыйна апублікаваны закон «Аб змене кодэксаў па пытаннях адміністрацыйнай адказнасці». Ён, у прыватнасці, дапаўняе Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях артыкулам 19.16 «Прапаганда гомасэксуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці, педафіліі». Закон набывае моц праз два месяцы пасля яго афіцыйнага апублікавання. Пра прыняцце сваёй квір-ідэнтычнасці і грамадскую актыўнасць у Беларусі ў 2000-х
— Вы былі актыўным удзельнікам руху ЛГБТК+ у Беларусі ў 2000-х гадах. Параўноўваючы той час і сённяшні, калі было прасцей быць квір-персонай у Беларусі і чаму?
— Я лічу, што ў Беларусі 2000-х была больш адкрытая і ліберальная атмасфера, але не хачу рамантызаваць той час і казаць, што ўсё было добра. Існавала шмат мажлівасцей і альтэрнатыў як у Менску, так і ў правінцыйных гарадах. Я віцяблянін, і нават у нас былі свае гей-клубы. Вядома, ніхто гэтага не афішаваў, але ўсе ведалі, што ў пэўным бары паблізу віцебскай ратушы збіраюцца квіры — толькі тады гэтае слова яшчэ не выкарыстоўвалі штодзённа, часцей казалі пра геяў і лесбіек.
Але хоць і існавала адносная вольніца і ў 1994-м гомасэксуальнасць у Беларусі дэкрыміналізавалі, грамадства ўсё роўна заставалася кансерватыўным. Гамафобія заўжды прысутнічала. Абсалютная большасць прадстаўні_ц супольнасці не рабілі камінг-аўту і заставаліся закрытымі, хавалі свае твары і імёны.
Многія кажуць, што тады існаваў арганізаваны гей-рух, але я б так не сказаў. Існавалі розныя ініцыятывы, а таксама такія актывісты, як Эдвард Тарлецкі і Сяргей Андросенка, якія не хавалі сваёй ідэнтычнасці і спрабавалі легалізаваць гэты рух.
Аднойчы мы спрабавалі зарэгістраваць праваабарончы праект Сяргея Андросенкі «ГейБеларусь» у Міністэрстве юстыцыі. Як адзін з актывістаў гэтай супольнасці, я падаў дакументы для заснавання віцебскай суполкі. Пасля мне пачалі тэлефанаваць з мясцовага КДБ і ціснуць, пыталі, ці ведаю я, ува што ўвязваюся. У выніку мяне афіцыйна выклікалі ў КДБ. Я прыйшоў, а там на сценах вісяць праваслаўныя іконы. Мяне вельмі здзівіла такое засілле рускага свету.
У іншых гарадах адказнымі за гэтыя суполкі былі больш маладыя хлопцы. Міліцыянты іх шантажавалі аўтынгам на працы ці перад бацькамі. Ціск на іх уздзейнічаў. У выніку многія адгукалі свае подпісы.
— Ведаем, што калі вас затрымалі пасля гей-пікета ў 2010 годзе, міліцыянты таксама пагражалі вам аўтынгам, але ў адрозненне ад многіх іншых для вас гэта не было ўразлівым.
— Так, той пікет быў прысвечаны Дням змагання супраць гамафобіі. Міліцыянты яго разагналі і нас арыштавалі. Мы правялі за кратамі тры дні. У пастарунку нам пагражалі аўтынгам, і гэты ціск уздзейнічаў на многіх геяў. Я заступаўся за маладых хлопцаў, і суддзі і міліцыянт_кі не разумелі, як гэта можна быць адкрытым геем, спрачацца з імі і не баяцца.
Мая маці ведала пра маю ідэнтычнасць, таму напужаць мяне было немагчыма. Я лічу, што яна ўвогуле заўсёды гэта ведала, проста не разумела, як гэта апісаць. Гэта была дадзенасць, якую нам не трэба было прамаўляць. Ужо пазней я стаў выкарыстоўваць слова «гей» і вербалізаваць сваю ідэнтычнасць іншымі спосабамі.
Мой бацька памёр, калі мне было 11 гадоў, але я думаю, што ён таксама ўспрыняў бы нармальна, бо быў адукаваным чалавекам.
Што наконт працы, на той момант я працаваў у Еўрапейскім гуманітарным універсітэце (ЕГУ). Я ездзіў туды чытаць лекцыі, а пасля вяртаўся ў свой родны Віцебск. У ЕГУ таксама ўсе ведалі, што я адкрыты гей. Калі на працы даведаліся пра маё затрыманне, я атрымаў ад каляжанак і калег, рэктара ўніверсітэта дзясяткі лістоў са словамі падтрымкі і прапановай дапамогі.
— Што вам калісьці дапамагло прыняць сваю ідэнтычнасць?
— Поп- і інтэлектуальная культура. Паколькі 1990-я гады былі часам адноснай вольніцы, шмат што можна было прачытаць у прэсе. Тады Эдвард Тарлецкі выдаваў беларускі ЛГБТК+-часопіс «Форум Лямбда». У ім публікаваліся пераклады артыкулаў, інтэрв’ю з квір-артыст_камі і многае іншае.
Існавала «Беларуская моладзевая газета», у якой можна было нават прачытаць такія матэрыялы па-беларуску. «Наша Ніва» таксама выпускала артыкулы на гэтую тэму. Аднак у асноўным незалежная прэса пісала на гэтую тэму альбо нейтральна, альбо негатыўна. У ёй адлюстроўвалася гамафобія грамадства.
Памятаю, як аднойчы ў расейскім часопісе «Ровесник» я прачытаў інтэрв’ю з Дэвідам Боўі, у якім ён расказваў, як спачатку закахаўся ў хлопца, а пасля — у дзяўчыну. Тады мне гэта таксама дапамагло прыняць сябе.
У 1995 годзе я паступіў у ЕГУ на франка-беларускі факультэт палітычных навук. Усе пяць год мы навучаліся па-французску. Да нас прыязджалі выкладчы_цы з Францыі і чыталі нам лекцыі. Гэта таксама было такой прывілеяй, бо праз французскія каналы і поп-культуру ты яшчэ больш даведваешся пра рух ЛГБТК+. Для мяне натхненнем заўжды была французская спявачка Мілен Фармёр. Тады яна лічылася іконай гей-культуры. Я дагэтуль лётаю на яе канцэрты ў Францыю.
Таксама я шмат што даведваўся праз літаратуру. Пра гэта шмат пісалі французскія пісьменні_цы. Я любіў чытаць Калет*, Сімону дэ Бавуар, Мішэля Фуко, французскіх сымбалістаў. Я вельмі люблю беларускую літаратуру, але яна мала пра гэта пісала.
* Калет (поўнае імя — Сідані-Габрыэль Калет, 1873–1954) — французская пісьменніца, якая лічыцца адной з найлепшых прадстаўні_ц літаратуры свайго часу. Яна адкрыта казала пра сваю бісэксуальнасць, што таксама знаходзіла адлюстраванне ў яе творах.
Таксама мне дапамагала кіно, дзе галоўнымі героямі былі геі ці лесбійкі. У свой час я палюбіў французскую камедыю «Пракляты газон» (Gauzon Maudit) з Жазэн Баляско, якая грала там лесбійку маскуліннага тыпу. Таксама мне падабаўся фільм-драма «Дзікія ночы» (Les nuits fauves) французскага рэжысёра Сірыля Калара.
Пра тое, як быць квір-імігрантам у Літве
— Калі вы пераехалі ў Літву? Як вам там жывецца як імігранту і як гею?
— Канчаткова я перабраўся ў Летуву* ў 2014 годзе, але да 2020 года перыядычна вяртаўся, бо ў Беларусі ў мяне маці, сваякі і поле, якое я даследую.
* Уладзіслаў паслядоўна ўжывае словы Летува, летувіс, летувіскі як тыя, што базуюцца на саманазве Lietuva і бытуюць ва ўжытку старой беларускай дыяспары. Пра яго пазіцыю ў гэтым пытанні можна прачытаць тут.
У Летуве мне было заўжды камфортна. Некаторыя праблемы прысутнічаюць, аднак яны збольшага звязаныя з маёй беларускасцю, а не з гейскасцю. Я тут жыву ўжо 12 год, але дагэтуль не маю летувіскага пашпарта — прэзідэнт Гітанас Наўседа неафіцыйна блакуе выдачу грамадзянства для беларуса_к і расее_к. Ужо месяц я ў Летуве без дзейных дакументаў, бо Дэпартамент міграцыі не можа выдаць мне дазвол на жыхарства праз праверкі Дэпартамента дзяржаўнай бяспекі. Я не магу ездзіць на канферэнцыі, хоць гэта неабходна для маёй прафесійнай дзейнасці. Я выдатна разумею сітуацыю, але ж лічу, што варта падыходзіць да гэтага больш індывідуальна.
Я добра ведаю мову. Мой партнёр — летувіс. Мы разам 11 гадоў, але афіцыйна мы ніхто для летувіскай дзяржавы, бо няма адпаведных законаў, якія б дазвалялі нам зарэгістраваць тут свой шлюб.
Я пішу паўсюль скаргі, таму што змаганне за свае правы — гэта прынцыповы момант для мяне.
— Магчыма, вы чулі, што зараз квір-актывістка і сэкс-асветніца Саша Казанцава сутыкнулася з пераследам у Вільні. Гамафобная прарасейская група пагражае ёй забойствам. Літоўская паліцыя ў гэтай сітуацыі зусім неактыўная. Ці адчуваеце вы сябе ў сувязі з гэтым больш небяспечна?
— Як і ў Беларусі, тут таксама прысутнічае гамафобія. Аднак я не адчуваю сябе тут небяспечна. У Летуве я сутыкаўся з ёй толькі адзін раз з боку беларуса_к падчас гей-прайду ў мінулым годзе*. У сітуацыі з Сашай Казанцавай таксама можна правесці паралель з гэтым, бо пагрозы, якія ёй паступаюць, сыходзяць менавіта ад мясцовых прарасейскіх груп.
* 7 чэрвеня 2025 года ў Вільні адбыўся гей-прайд, у якім удзельнічала калона беларуса_к. Незадоўга да мерапрыемства ў дыяспаральных чатах некаторыя беларус_кі пачалі пагражаць расправай іншым беларус_кам, калі тыя прыйдуць на прайд з бела-чырвона-белым сцягам.
У гэтым сэнсе летувісы вельмі спакойныя. Яны могуць нешта падумаць, але ў вочы ніколі не скажуць. Гэтаму таксама вучыць дэмакратыя. У нас жа лічаць, што ўсе могуць нешта сказаць, нават калі іх ніхто пра гэта не пытаецца.
— Ведаем, што вы не баіцеся ўваходзіць у адкрытую канфрантацыю, калі сутыкаецеся з гамафобнымі абразамі. Адкуль у вас столькі смеласці і своеасаблівага «імунітэту»?
— Я вырас у цалкам іншым кантэксце. Мяркую, што маладым людзям у гэтым плане нашмат цяжэй, бо яны жывуць у гамафобным дыскурсе, які сыходзіць ад дзяржавы.
У мяне з гадамі выпрацаваўся імунітэт да такіх абразаў. Калі мне нешта нядобрае кажуць, то я заўжды адказваю. Для мяне важна адстойваць справядлівасць і маргіналізаваныя з’явы. Рабіць гэта дапамагае навуковая дзейнасць — яна тлумачыць, чаму так сталася і што з гэтым можна зрабіць.
Пра навуковую дзейнасць, даследаванне беларускай мовы і Францыю
— У пачатку 2000-х вы паехалі вучыцца ў першую гендарную магістратуру ў Францыі. Гэта досыць нетыпова.
— Для мяне гэта было натуральна, таму што гендарныя даследаванні ў французскай традыцыі развіваліся ў межах паліталогіі і на базе факультэта палітычнай навукі. А я якраз і быў палітолагам па першай адукацыі. Гэта ў нас гендарная тэма — больш культуралогія і філасофія, на Захадзе — гэта пераважна сацыялогія.
Пазней я ўжо абраў іншую спецыяльнасць. Палітыка, гендар, мова — гэта мае тры кіты. З палітыкай і гендарам я справіўся, а потым яшчэ вырашыў узмацніць і дадаць мову. І таму я абраў сацыялінгвістыку. Гэта навука, якая тлумачыць мову праз экстралінгвістычныя чыннікі, а гэта часта палітыка, эканоміка, сацыяльныя аспекты. Я ўсё натуральна звязаў.
— Вы напісалі кнігу пра фемінізацыю беларускай мовы. Там у вас ёсць думка, што фемінізацыя мовы можа служыць зброяй супраць каланіялізму. Можаце патлумачыць, якім чынам?
— Я бачу фемінізацыю як адзін з рэсурсаў дэкаланізацыі. Прывяду прыклад: у «Нашай Ніве» пішуць «прэм’ер Літвы»* — і вось гэта адлюстроўвае каланіялісцкае мысленне, якое можна злавіць якраз праз невыкарыстанне фемінітываў. Наркамаўка скажа, што такая норма стылістычная, што мужчынскі род ахоплівае і мужчыну, і жанчыну, і нікога не хоча маргіналізаваць. Дапусцім. Але як сацыялінгвіст я магу сказаць, чаму так стала.
* Прэм’ер-міністарка Літвы — Інга Ругінене.
Я прасочваў моўную тэндэнцыю да ХХ стагоддзя і бачу, што так стала пасля русіфікацыі. Бярэш слоўнікі, якія выходзілі да і пасля Другой сусветнай вайны, і параўноўваеш — яны паказваюць істотныя змены. Уся даваенная журналістыка досыць актыўна выкарыстоўвае фемінітывы. Мы страцілі іх у выніку русіфікацыі, і тое, што нас перавучваюць казаць на расейскі манер, гэта каланіялісцкая логіка. Многія беларусы маладога пакалення, выгадаваныя ў школах на наркамаўцы, не ведаюць пра гэта і кажуць «мая мама лекар».
Янка Брыль ніколі не казаў на жанчыну «педагог», толькі «педагогіца». У сваіх успамінах ён пісаў, што мелодыка мовы яго прымушае і што ён не можа сказаць мужчынскім родам, бо большасць з педагогаў у нас жанчыны.
Даследаванні Швейцарскай школы псіхалінгвістыкі, на якую я абапіраюся, паказваюць, што дзяўчаты пачуваюць сябе непаўнавартаснымі, бо свет апісваецца праз мужчынскую прызму. Але зараз фемінітывы ўжо паступова вяртаюць* у франкамоўнай Швейцарыі. Дзяўчаты бачаць, на каго могуць арыентавацца. Мы думаем, што мы ўплываем на мову. Аднак даследаванні паказваюць, што мова якраз уплывае на нас — асабліва на раннім этапе развіцця асобы.
* У французскай мове падобная сітуацыя, як і ў рускай і беларускай, — агульны мужчынскі род, які абазначае і мужчын, і жанчын. Напрыклад, слова tous (усе) мужчынскага роду выкарыстоўваецца ў дачыненні да групы, дзе можа быць 9 дзяўчат і 1 хлопец. Форма жаночага роду toutes. Зараз часцей могуць пісаць tous.tes.
Маладое пакаленне дзяўчат жадае, каб іх абазначалі. Прывяду прыклад. На маіх курсах на праграме паліталогіі 95% дзяўчат і 5% хлопцаў. І вось адзін выкладчык заходзіць у аўдыторыю і кажа: «Дарагія студэнты». Частка студэнтак у шоку, яны ўжо адразу яго не любяць. Хаця насамрэч ён цудоўны выкладчык і зусім не хацеў іх пакрыўдзіць. Ён проста фармаваўся ў бээсэсэраўскай мадэлі ўплыву расейскай мовы на беларускую. І пакуль я яму не патлумачыў, ён не разумеў, у чым праблема. Але мова гэта канструкт, і на яе важна ўплываць.
У свой час у Менску быў такі калектыў «Гендарны маршрут», і яны прынцыпова прынялі палітыку фемінітываў у расейскай мове, абапіраючыся на іх натуральнасць у беларускай і фарміруючы новую традыцыю. Мова ўплывае. Гэта ланцуговая рэакцыя, якая часта нябачная.
— Вы выдатна валодаеце французскай мовай і займаецеся перакладамі. Ці ёсць творы, якія асабліва хочацца перакласці? Ці перакладалі вы ўжо творы з беларускай на французскую?
— У асноўным я раблю пераклады з французскай на беларускую мову. Я не носьбіт, не нарадзіўся з гэтай мовай і лічу, што не маю права перакладаць наадварот.
На беларускую я пераклаў раман «Чысты баранок» Франка Варжака на квір-тэму пра забароненае каханне паміж падлеткам і маладым мужчынам. Пераклаў «Вельмі лагодную смерць» Сімоны дэ Бавуар, і вось толькі што выйшла філасофскае эсэ Сартра «Экзістэнцыялізм — гэта гуманізм». У плане — перакласці Сімону дэ Бавуар «Другі пол». Мы* ўжо купілі правы на пераклад гэтага важнага феміністычнага твора і зараз гэта будзе мая бліжэйшая праца.
* Уладзіслаў з’яўляецца адным з сузаснавальнікаў выдавецтва Skaryna Press і зараз працуе там рэдактарам і перакладчыкам.
Таксама мы купілі правы на адно туніскае эсэ пра хіджабы Islam Pride Hélé Béji, і я таксама буду яго перакладаць. Гэта вельмі фемінісцкая пазіцыя, але пазіцыя мусульманак. Мы ведаем пазіцыю еўрапейскіх феміністак, але не ведаем пазіцыю жанчын з арабскіх краін.
— У Францыі вы працавалі ў архівах, каб знайсці след беларуса_к у гэтай краіне. Што вас там найбольш здзівіла або зачапіла?
— Я ведаў, што беларус_кі былі актыўныя ў Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе. Але быў здзіўлены, што іх было так шмат і ў Францыі. Напрыклад, Ніна Абрамчык, жонка прэзідэнта БНР Міколы Абрамчыка. Мы часта ўспрымаем жанчыну як жонку кагосьці, але Ніна Абрамчык была выбітная даследніца-этналагіня. У архівах я знайшоў яе даследаванні на этналагічныя тэмы пра беларусаў, якія яна пісала па-французску. Я рыхтую кнігу, мы хочам выдаць гэтыя тэксты.
Уразіла таксама тое, што былі актывісты Міхась Наўмовіч і Леў Гарошка ў Францыі, якія змагаліся і дамагліся таго, каб міністэрства ўнутраных спраў Францыі не прылічвала іх да russe (рускія), і каб яны пісалі biélorussien (беларусы)*, што мы іншая нацыянальнасць.
* У французскай мове ў якасці прыметніка «беларускі» часцей за ўсё выкарыстоўваецца форма biélorusse, якая вельмі блізкая да слова russe (рускія), што змяшчае Беларусь у рэчышча каланіяльнага дыскурсу. Шэраг даследчы_ц лічыць больш слушнай форму bélarussien, bélarussienne у жаночым родзе. У той час і цяпер беларуская дыяспара ў Францыі выкарыстоўвае панятак biélorussien.ne, радзей bélarussien.ne.
Беларус_кі шмат тут рабілі, выдавалі часопісы, стваралі арганізацыі, захоўвалі сваю ідэнтычнасць. Мы цяпер апынуліся ў той самай сітуацыі. Прыйшла новая хваля беларуса_к у Францыі, і яны могуць вярнуць гэтую спадчыну.
Пра сувязь з бабулямі і новую мару
— Чаму вы з’ехалі з Францыі?
— Я з’ехаў, бо хацеў вярнуцца ў Беларусь, каб пабыць з бабулямі. Я быў да іх вельмі прывязаны і ніколі не дараваў бы сабе, што яны памруць без мяне. Адна з іх — Гарбацкая, настаўніца беларускай мовы, у мяне была вельмі шчыльная сувязь з ёй. Дзякуючы ёй і існуе мая беларуская мова, яна размаўляла віцебскай гаворкай, хоць і ведала літаратурную мову. Другая бабуля — віцебская стараверка.
Я рады, што мае бабулі памерлі пры мне. Я змог запісаць іх успаміны, навучыцца смачным сакавітым словам. Дзякуючы сваім бабулям, якія ніколі не выкарыстоўвалі расейскага мату, я ведаю беларускую лаянку. Дзякуючы ім я склаў слоўнік беларускай нецэнзурнай лексікі. Калі б застаўся ў Францыі, то шкадаваў бы ўсё жыццё.
— Вы марыце стаць дзіцячым пісьменнікам. Чаму пасля шматгадовай працы над сур’ёзнымі тэмамі вас гэта натхняе?
— Доўгі час мне хацелася пісаць для такіх, як я, дарослых. Я думаў, што на некаторыя тэмы, якія мяне цікавяць, немажліва размаўляць з дзецьмі, напрыклад, пра ЛГБТК. Але апынулася, што наадварот трэба якраз з дзяцей пачынаць — толькі тады мы зможам зрабіць гэты свет лепей, бо наша разнастайнасць і талерантнасць фармуюцца з маленства.
Апошні год я адчуваю, што, напэўна, саспеў. Пэўныя спробы ў мяне ўжо ёсць. Зараз я працую над кнігай пра хлопчыкаў-геяў у садку. Многія бацькі ЛГБТК-дзяцей заўважалі іх ідэнтычнасць яшчэ ў дзяцінстве, але не ведалі, як падтрымаць сваё дзіця. Я думаю, што пісьменні_цы тут могуць ім дапамагчы.
Але для дзяцей трэба пісаць так, каб іх не траўмаваць. Калі я раблю гэтыя спробы, то разважаю над кожным словам — ці можа яно раніць. Калі я пішу для дарослых, то, наадварот, спрабую наўмысна выкарыстаць жорсткае слова, каб апісаць свой досвед гамафобіі. Але для дзяцей так не напішаш.
У Летуве ёсць пісьменніца Нярынга Дангвідзе. Яна пісала інклюзіўныя казкі для дзяцей, дзе прынцэса марыць пра прыгожую прынцэсу. І гадоў 10-15 таму бацькі пачалі пратэставаць, што купляюць кніжкі для дзяцей, а там гісторыі ЛГБТК. Быў суд. У яе пасмяротна выйшла новая кніга — «Бурштынавае сэрца». У нас ёсць правы на яе, маці пісьменніцы бясплатна нам іх перадала дзеля памяці дачкі. Сказала, што будзе рада, калі беларускія дзеці змогуць пачытаць гэтую кнігу. Будзем у выдавецтве Skaryna Press яе перакладаць і выдадзім. У беларускай літаратуры, на жаль, няма такіх тэкстаў, таму я хацеў бы заняць гэтую нішу.
