Дыскрымінацыя ЛГБТК+ заўсёды існавала ў Беларусі на дзяржаўным узроўні, і гаворка не толькі пра немагчымасць пабрацца шлюбам ці ўзяць дзіця з прытулку. Першыя асобы дзяржавы публічна выказвалі гамафобныя тэзісы, якія былі няйначай як хэйтспічам.
За апошнія гады дыскрымінацыя ЛГБТК+ у Беларусі выйшла на новы ўзровень: дэманстрацыю «нетрадыцыйных стасункаў» прыраўнялі да распаўсюду парнаграфіі, а ў ліпені 2025 года ў Палату прадстаўнікоў унеслі праект закона, які забароніць «прапаганду ЛГБТ».
Нягледзячы на ўсе забароны, актывіст_кі і незалежныя даследчы_цы працягваюць цікавіцца праблемамі і адстойваць правы квір-людзей. Адна з такіх актывістак — Джэйн, сацыялагіня, якая ў 2022 годзе абараніла дыпломную працу па сацыялогіі гомасэксуальнасці ў БДУ.
Цяпер Джэйн жыве ў Літве, займаецца актывізмам і адкрыта расказвае ў сацыяльных сетках пра сваю ідэнтычнасць і досвед. Пагаварылі з ёй пра прыняцце ўласнай ідэнтычнасці, пра абраную сям’ю, якая дае ёй сілы і адчуванне дома, і гамафобную рыторыку правых палітык_інь ва ўсім свеце.
Пра ідэнтычнасць і асяроддзе: «Маё самаадчуванне і ідэнтычнасць не змяняюцца ад таго, як вы да мяне звяртаецеся»
Як ты сябе ідэнтыфікуеш і якія займеннікі выкарыстоўваеш?
Я выкарыстоўваю або «ён», або «яна», але ў цэлым мне абсалютна не прынцыпова, якімі займеннікамі да мяне будуць звяртацца: як вам зручней. Ідэнтыфікую сябе як квір-небінарную асобу.
Ты казала, што большую частку жыцця грамадства ўспрымала цябе як мужчыну, але заўсёды адчувала сябе інакш. Распавядзі пра гэта падрабязней.
Я мела на ўвазе, што ўсе мы расцем і выхоўваемся ў пэўнай гендарнай сацыялізацыі — мужчынскай або жаночай. У дзяцінстве і падлеткавым перыядзе мы пра гэта не задумваемся, бо не ведаем, што такое гендар увогуле: нам пра гэта не расказваюць.
Ужо ў дарослым жыцці я сутыкнулася з тым, што такое гендар, калі пачала вывучаць матэрыялы для сваёй навуковай працы ва ўніверсітэце. Тады ж я пачала аналізаваць сваё юнацтва, пытаць сябе, наколькі я суадношуся з гэтай мужчынскай гендарнай сацыялізацыяй. Ці камфортна мне ў ёй? Ці я сапраўды праз яе праходзіла, ці ў мяне быў нейкі іншы шлях і досвед?
Напрыклад, я зразумела, што ніколі не любіла гуляць у двары ў «вайнушку» ці ў футбол. Мяне клікалі, а я ўвогуле не разумела, чаму мне гэта мусіць быць цікава. Я не разумела, чаму пасля школы трэба біцца і высвятляць, хто мацнейшы, «на кулаках». Я ўвогуле ніколі не ўваходзіла ў «тыповыя мужчынскія кампаніі» і ніколі сапраўды не адчувала сябе мужчынам. Атрымліваецца, мне ўвогуле не пасуе гэтая ідэнтычнасць.
Тады я пачала паглыбляцца ў досвед транслюдзей. Даведвалася, як яны разумелі, што іх целы або іх ідэнтычнасць ім не пасуюць, як яны пражываюць гэты досвед. Намагалася разабрацца, ці супадае з гэтым мой досвед. Нейкія перасячэнні былі, але цалкам гэта не адлюстроўвала тое, што перажывала я.
Паступова я стала лепш разумець сябе, свае патрэбы і жаданні: як я хачу праяўляцца, выглядаць і казаць пра сябе. Не магу сказаць, што быў нейкі адзін момант, калі я нешта пра сябе зразумела. Хутчэй, я была рада знайсці людзей з поглядамі і інтарэсамі, падобнымі да маіх.
Напрыклад, я доўгі час думала, што я нейкая не такая небінарка, калі не выкарыстоўваю займеннік «яны» ў дачыненні да сябе, бо менавіта ён асацыюецца з небінарнасцю. Аказалася, шмат каму з небінарных людзей гэты займеннік некамфортны, бо стварае блытаніну ў славянскіх мовах. Можна ўвогуле не прывязвацца да займеннікаў, не выкарыстоўваць іх зусім ці выкарыстоўваць якія заўгодна. Маё самаадчуванне і ідэнтычнасць не змяняюцца ад таго, як вы да мяне звяртаецеся.
У інстаграме ты шмат пішаш пра сваю ідэнтычнасць і адкрыта яе праяўляеш. Як на гэта рэагуе тваё атачэнне?
Я б падзяліла маё атачэнне на тры групы. Маленькая частка людзей ставіцца да мяне з сяброўскім дзіцячым інтарэсам. Распытваюць, каб зразумець, як я прыйшла да ўсведамлення сваёй небінарнай ідэнтычнасці і хто такія небінарныя людзі ўвогуле.
Найбольшая група — тыя, хто робяць выгляд, што нічога не разумеюць і не заўважаюць. Гэта знаёмыя і родныя, якія засталіся ў Беларусі. Не ведаю, што яны пра мяне думаюць, ці абмяркоўваюць мяне. Аднак лішніх пытанняў не задаюць.
І трэцяя група — небінарныя людзі, якія складаюць цяпер маё блізкае атачэнне. Калі раней у мяне не было магчымасці кантактаваць з імі наогул, то цяпер амаль усе мае блізкія — квір-людзі.
Дарэчы, наконт атачэння. Наколькі я зразумела, для цябе важна мець і ствараць абраную сям’ю?
Для мяне гэта важна, бо мая родная сям’я агулам невялікая. Калі лічыць тых родных, з кім я падтрымліваю сувязь, то гэта толькі мама і сястра. Яны жывуць у Беларусі. Не магу сказаць, што ў нас моцнае ўзаемаразуменне. Мая сястра малая, у яе свае падлеткава-школьныя праблемы. Мама ўсё яшчэ намагаецца зразумець і прыняць нейкія часткі мяне і маю ідэнтычнасць. Я не ўсё магу з ёй абмеркаваць і падзяліцца сваімі пачуццямі. Плюс мама заўсёды пачынае перажываць за мяне нават больш, чым я сама.
У гэты момант у эміграцыі для мяне абранай сям’ёй* сталі мае блізкія сябр_оўкі. Гэта сапраўды тыя людзі, з якімі я планую вандроўкі, з якімі мы час ад часу маем агульны бюджэт і агульныя рэсурсы. Я «хросная» іх сабакі. То бок у нейкім сэнсе ў нас ёсць сумеснае «дзіцё».
* Абраная сям’я (chosen family) — гэта група людзей, з якімі чалавек свядома выбудоўвае блізкія адносіны, аналагічныя сямейным, але не заснаваныя на сваяцтве або шлюбе. Гэта тыя, каго чалавек свядома выбірае сваім «сямейным колам» дзякуючы ўзаемнай любові, клопату, павазе і эмацыйнай падтрымцы.
Абраная сям'я часта ўзнікае там, дзе біялагічная сям'я недаступная, далёкая ці не дае патрэбнага ўзроўню прыняцця. Яна можа ўключаць сябро_вак, партнёра_к, настаўні_ц ці любых людзей, якія граюць важную ролю ў жыцці.
Мы ўвесь час бавім разам, бачым нейкую сумесную будучыню і перажываем, што будзе, калі хтосьці з нас пераедзе.
Магу сказаць, што на гэтых людзях шмат у чым трымаецца мой ментальны стан. Я дакладна ведаю, што магу на іх абаперціся: што б ні здарылася, я не застануся без ежы і даху над галавой. У мяне ёсць дом, у які я магу прыйсці. І гэта месца сапраўды адчуваецца як дом.
Пра працу і дыплом па сацыялогіі гомасэксуальнасці ў Беларусі ў 2022 годзе: «Цяпер такую тэму не прапусцілі б»
У якой сферы зараз працуеш?
Апошнія некалькі гадоў я працавала як СММ-менеджарка. Цяпер у мяне невялікая паўза: я сышла з працы і ўжо больш за тыдзень адпачываю, бо перанапружылася. Хутка планую шукаць новую працу, але яшчэ не ўпэўненая, у якой сферы. Падаецца, я трохі стамілася ад працы з сацыяльнымі сеткамі. Я ўсё адно хачу заставацца ў нейкім крэатыўным кірунку, але думаю паспрабаваць больш менеджарскія пазіцыі, чым выканаўчыя. Хачу займацца менеджментам, прадзюсаваннем, арганізацыяй людзей і выпрацоўкай ідэй.
Ты вучылася ў БДУ на факультэце філасофіі і сацыяльных навук і пісала дыпломную працу па сацыялогіі гомасэксуальнасці ў Беларусі. Раскажы, як ты працавала з гэтай тэмай?
Я абаранялася ўжо ў 2022 годзе, і мне пашчасціла, што гэта атрымалася. Тады на маім факультэце — філасофіі і сацыяльных навук БДУ — яшчэ не было такога моцнага ціску праз тэмы курсавых і дыпломных. Але калі я праз год сустрэлася з навуковым кіраўніком, ён сказаў, што цяпер такую тэму не прапусцілі б.
Мая праца — гэта ў асноўным аналіз тэарэтычнай базы: якія падыходы існавалі да вывучэння квірнасці і гомасэксуальнасці ў розныя перыяды. У які перыяд гэта ўсё зводзілася да пытанняў біялогіі і медыцыны, а ў які — да філасофіі і культуралогіі. Як цяпер усё гэта аб’ядналася ў новы падыход, дзе сэксуальнасць і гендар вывучаюць з самых розных бакоў.
Таксама я аналізавала, праз якія метадалогіі праходзяць такія даследаванні, і як увогуле праводзіць даследаванні сэксуальнасці этычна.
Ці было нешта падобнае на забарону «прапаганды ЛГБТ» раней у беларускай гісторыі?
Не, бо сённяшняя забарона «прапаганды» звязаная з развіццём медыя. Раней гэтае пытанне не ўзнімалася, бо не было такой рэпрэзентацыі квір-людзей у медыяпрасторы: у сацыяльных сетках, фільмах, серыялах.
Падаецца, заканадаўцы пачалі заўважаць, што ў іх улюбёных серыялах з’яўляюцца геі, і ім гэтая тэма пачала моцна «балець»: як гэта нашыя дзеці будуць бачыць, што такія людзі існуюць?!
Да таго ж ёсць прыклад Расіі па суседстве. Гэта не сакрэт, што ўвесь гэты закон быў «злізаны» адтуль. Цяпер падобны закон прымаюць у Казахстане. З’яўленне гэтага законапраекта ў Беларусі было адной з прычын, чаму я прыняла рашэнне з’ехаць.
Кансерватары цяпер набіраюць папулярнасць у многіх краінах, і механізмы іх працы аднолькавыя. Спачатку яны кажуць пра дзяцей: маўляў, забараняем «прапаганду» сярод непаўналетніх. Потым — імпрэзы, пасля пачынаюць забараняць людзям увогуле казаць пра сябе. Гэта механізм, каб прымусіць людзей схавацца ў шафе і рабіць выгляд, што іх не існуе.
Пры гэтым сучасныя кансерватары не ўводзяць умоўны артыкул за «мужаложства»*. Яны быццам бы не забараняюць мець стасункі, але караюць за дэманстрацыю сваёй ідэнтычнасці, за тое, што ты выстаўляеш сябе ў інстаграм.
* Мужаложства — гэта архаічны тэрмін, які выкарыстоўваўся ў СССР для абазначэння сэксу паміж людзьмі з мужчынскім акушэрскім полам.
У Крымінальным кодэксе БССР (дзейнічаў з 1961 да 2001 года) існаваў артыкул 119 «Мужаложства» (гэты артыкул быў скасаваны ў 1994 годзе). Згодна з ім палавыя стасункі мужчыны з мужчынам караліся пазбаўленнем волі на тэрмін да пяці гадоў.
Сучасныя кансерватары прыдумалі новы падыход, які, магчыма, таксама будзе «працаваць». Палітыкам вельмі лёгка гуляць на пачуццях людзей, якім падаецца, што гомасэксуальнасць прыйдзе па іх дзяцей і іх «з’есць». Палітыкі такім чынам змяшчаюць фокус увагі з рэальных праблем у краіне на вострую сацыяльную тэму пра «злых геяў і злых трансгендараў», праз якіх нібыта ўсе беды.
Я думаю, што нават калі нейкі палітык не прытрымліваецца гамафобных поглядаў, ён разумее, што такая павестка прынясе яму палітычныя балы і прыцягне кансерватыўную аўдыторыю, якая з задавальненнем хадзіла б паляваць з віламі і факеламі на ведзьмаў і трансгендараў.
Аўтарка Дар’я Гардзейчык
Артыкул створаны ў рамках праекта, які рэалізуецца пры падтрымцы Еўрапейскага моладзевага фонду Рады Еўропы
