Акіхіру Гаеўскаму-Ханаду — 25 гадоў. Амаль пяць з іх ён адбыў у беларускай турме. Як адчуваюцца важныя для станаўлення асобы гады ў ізаляцыі з выпадковымі людзьмі? Якім чынам зняволенне мяняе адчуванне сябе і сваіх каштоўнасцяў? «ІншыЯ» распыталі Акіхіру пра тое, як яго змяніў турэмны досвед.
«Выглядаеш не як беларус. Ты ўвогуле ведаеш, што гэта за сімволіка?»
— У цябе досыць незвычайная знешнасць і карані для жыхара Беларусі [бацька Акіхіры — беларус, маці — японка. — заўв. рэд.]. Напэўна, на працягу жыцця ты сутыкаўся з нейкімі рэакцыямі праз гэтую акалічнасць.
— Большую частку маленства я прабавіў у Беларусі. Не ведаю, як цяпер, але ў нулявых азіятаў у краіне было няшмат. Гэта маглі быць людзі з Усходняй Азіі, з Кітая — і на гэтым усё. Таму людзі на вуліцы ці проста незнаёмцы адразу называлі мяне кітайцам. У маленстве мяне гэта заўсёды злавала.
Хацелася падысці і растлумачыць: «Я не кітаец, я японец, гэта розныя рэчы». Але такіх сітуацый было настолькі шмат, што ў нейкі момант выпрацаваўся імунітэт.
З іншага боку, непасрэднага расізму, звязанага з нападкамі праз знешнасць ці паходжанне, я, мусіць, не сустракаў. У асноўным гэта было невуцтва, стэрэатыпы, якіх у розных людзей заўсёды шмат. Хтосьці саромеецца іх выказваць, хтосьці — не. Стандартны набор пытанняў пра Японію, японскую культуру стаў для мяне звыклым. Але адкрытага расізму ў мой бок амаль не было.
Памятаю такі выпадак: мы ішлі з маім знаёмым, у яго была бел-чырвона-белая стужачка, я тады яшчэ вучыўся ў школе. Да нас троху «дакапаліся», сталі чапляцца да мяне: «Ты выглядаеш не як беларус. Ты ўвогуле ведаеш, што гэта за сімволіка, яе гісторыю?» А я якраз нядрэнна разбіраюся ў гэтых рэчах. Калі я растлумачыў гэта, яны сказалі: «Ну добра. Мы проста перыядычна бачым, што носяць сімволіку і не ведаюць, што гэта такое». Гэта быў выключны выпадак, хутчэй, смешны.
Беларусы, відаць, сапраўды досыць талерантныя. У маленстве знешнасць нават дапамагала мне сацыялізавацца: ты прыцягваеш увагу, і калі паводзіш сябе адэкватна, людзі цягнуцца да цябе, гэта спрашчае камунікацыю.
Калі я бываў у Японіі, ужо ў падлеткавым узросце, мая іншасць не выклікала вялікай цікавасці ў аднагодкаў. Шмат хто разумеў, што я не да канца «свой», але роспытаў амаль не было. Ім не так цікава: ты іншы — і ўсё. А беларусам, наадварот, усім цікава.
І ўсё роўна, раз я больш часу бавіў у Беларусі і ментальна больш знаходзіўся ў беларускім атачэнні, я адчуваў сябе там больш камфортна, чым у Японіі. Хоць многія заўважаюць, што ў мяне ёсць рысы, нібыта звязаныя з японскім менталітэтам.
— Якія, напрыклад?
— Спакой, неэмацыйнасць, мяне цяжка вывесці з раўнавагі. Многія спісваюць гэта на менталітэт. Я не ведаю, так гэта ці не — можа, адыгралі ролю характар бацькоў або выхаванне. Для людзей гэта проста зручны спосаб усё растлумачыць: менталітэт, культура і гэтак далей.
«Беларускія турмы — гэта жах для іншаземцаў»
— Хоць ты і не сутыкаўся з адкрытай ксенафобіяй або расізмам на волі, але свет усё ж поўны дыскрымінацыі. Асабліва канцэнтраванай яна можа быць у турме. Там, з аднаго боку, усе роўныя і аднолькавыя, а з іншага — гэта вымушанае суіснаванне вельмі розных людзей, якія не пакідаюць за дзвярыма турмы свае ўяўленні пра свет, пра іншыя нацыянальнасці і гэтак далей. Як табе здаецца, такія ўмовы ўзмацняюць падобныя паводзіны з боку іншых зняволеных ці турэмшчыкаў? Ці наадварот, «ураўнілаўка» душыла праявы іншасці і напады праз ідэнтычнасць?
— Гэта вельмі індывідуальна. Нават у сістэме турэмных паняццяў ёсць правіла, што ў турме няма нацыянальнасцяў, і фармальна табе не павінны прад’яўляць ніякіх прэтэнзій ці пытанняў, звязаных з паходжаннем. Але наколькі гэта працуе, цяжка сказаць. На побытавым узроўні і ў зняволеных, і ў турэмшчыкаў усё роўна праяўляецца пачуццё «экзатычнасці», што прыехаў нехта незвычайны.
Асабліва я гэта адчуў у шклоўскай калоніі. У мінскім СІЗА ўсё ж сталічная абстаноўка, там бывае шмат іншаземцаў, і персанал да гэтага больш прывык. А ў калоніях такіх выпадкаў менш. І ў шклоўскай калоніі я адразу адчуў рэакцыю: «О, прыехаў японец!» Для большасці я быў як экзатычны аб’ект для назірання.
Для некаторых, больш ідэалагічна зацятых ці прадузятых, усе твае ідэнтычнасці складаюць у «бінга»: што ты экстрэміст, што ты анархіст, што ты замежнік. І пачынаецца: «А, ты замежнік, жыў у нашай краіне, і табе яшчэ не падабалася? Трэба было з’язджаць! Валі ў сваю Японію!» Такое таксама сустракаў. Не магу сказаць, што часта, але здаралася. У цэлым для большасці працаўнікоў турэмнай сістэмы больш характэрная абыякавасць. Адкрытая нянавісць сустракаецца радзей. У супрацоўнікаў ГУБАЗіКа — так, у іх шмат вось гэтага: «іншаземец», «вузкавокі», «жоўты» і гэтак далей. Ім падабаецца за гэта чапляцца.
Гэта не столькі расізм, колькі банальнае невуцтва. Бо знешнасць — гэта самае простае, да чаго можна дачапіцца.
Але бывалі і больш жорсткія выпадкі. Чуў пра эпізод, калі афрыканца збівалі ў магілёўскай калоніі з крыкамі, што ён «малпа», «н*гр». Канфлікт быў справакаваны не гэтым, але ў момант збіцця праявілася такое стаўленне. Так што бывае вельмі па-рознаму.
— Тое, што ты апісваеш пра неадрозненне азіяцкіх народаў — гэта падобна да сітуацыі, з якой беларусы сутыкаюцца за мяжой. Недзе ў Паўднёвай Еўропе, калі кажаш, што ты з Беларусі, табе адказваюць: «А, Расія». Гэта значыць, што ўсіх усходніх славян успрымаюць апрыёры як рускіх. Атрымліваецца, мы таксама ў нейкай ступені знаёмыя з гэтым пачуццём.
— У турме кім я толькі ні быў. Часцей за ўсё — «казахам». Памятаю, у мінскім СІЗА сядзелі два кітайцы за сутэнёрства, і калі мы ехалі на суды, і яны мяне бачылі, то заўсёды махалі мне рукою, быццам бы мы землякі. Памятаю, у майго саўдзельніка сукамернік-казах пытаўся: «У цябе па справе праходзіць казах, даведайся, з якога ён горада». Пасля гэтага ўсе пачалі падпісваць мне турэмную перапіску як Казаху.
І ў камеры тое ж самае: прыходзіць новы чалавек, бачыць мяне: «О, ты з Узбекістана?», «О, ты з Таджыкістана?» Я ставіўся да гэтага з гумарам. І адчуваў неабходнасць падтрымліваць замежных зняволеных, бо беларускія турмы — гэта жах для іншаземцаў. Асабліва для тых, хто ўвогуле не жыў у Беларусі і не ведае мовы. Для іх не зроблена нічога, каб хоць як адаптавацца ці вырашаць побытавыя пытанні.
Калі я бачыў замежнікаў, няхай у нас і розны бэкграўнд, я адчуваў больш паразумення, больш адчуваў, што ім трэба дапамагаць. Так атрымлівалася, што і людзі цягнуліся да мяне — бачылі чалавека, які, напэўна, крыху лепш можа зразумець іх унутраны стан, нават калі мы з зусім розных культур.
Мне асабліва запомніўся хлопец з Ганы. Ён прыехаў у Беларусь, паступіў у медыцынскі ўніверсітэт, і паводле кантракту яму трэба было прывезці суму наяўнымі ў далярах. Частка гэтых грошай, якія ён абмяняў у Гане, аказаліся падробленымі. Яго пасадзілі ў Жодзіна на пару месяцаў, потым ён прыехаў у мінскае СІЗА, і я сустрэў яго на так званых адстойніках на судах.
Перад судом я бачу: хлопец сядзіць, у яго стары каляндар на ангельскай мове, з нейкім ганскім прапаведнікам. А на вуліцы ўжо 2022 год. Яму было ўсяго 18 гадоў. Відаць, што ён яшчэ дзіця дзіцём. Кажа: «Я ніколі не выязджаў з Ганы. Я паступіў, мае бацькі не ведаюць, дзе я. Я не ведаю рускай мовы. У Жодзіне ў СІЗА ніхто не ведае ангельскай». Ён, вядома, быў у шоку.
Пры гэтым, параўноўваючы сітуацыю ў Гане і Беларусі, я быў здзіўлены, што іх паслякаланіяльныя інстытуты шмат у чым працуюць больш эфектыўна, чым беларускія. І ўзровень дэмакратыі ў іх, хутчэй за ўсё, вышэйшы, чым у Беларусі.
Хоць існуе меркаванне, што «мы ў Еўропе, а яны прадстаўнікі трэцяга свету», — але гэта зусім не так. Не ведаю, як склаўся лёс таго хлопца. Чалавека за такую дробязь можна было б не ламаць. А падобных выпадкаў вельмi шмат.
«Пачуваюся дваццацігадовым “дзедам”»
— Ты трапіў у турму, калі табе было 20, выйшаў праз пяць гадоў. Гады ў турме адчуваюцца як замарозка?
— Гэта на сто адсоткаў так. Я ўсё яшчэ пачуваюся дваццацігадовым. Часам думаю: мне ж ужо дваццаць пяць, я ўжо не малады. Калі даведваюся, што цяперашнія студэнты — гэта людзі 2008-2009 гадоў нараджэння, я не магу гэтага ўсвядоміць. Мне падавалася, што гэта яшчэ маленькія дзеці. Таму псіхалагічна я пачуваюся дваццацігадовым «дзедам».
— Паводле году нараджэння ты трапляеш у катэгорыю зумераў. У цябе ёсць знаёмыя ці сябры твайго ўзросту на волі? Наколькі вы розныя праз рознасць досведу?
— Я і раней не так шмат меў зносін з аднагодкамі, больш з людзьмі старэйшымі за мяне. Часам гляджу нешта ў інтэрнэце і думаю: «От ужо гэтыя зумеры!» Але ўзрост 20-25 гадоў — гэта перыяд, калі фармуецца ідэнтычнасць чалавека. Разумееш, нарэшце, хто ты, адбываецца сепарацыя. Калі раней у людзей было менш адказнасці, яны вучыліся, то цяпер трэба працаваць, выходзіць з бацькоўскага дома. Гэта досыць складаны перыяд для многіх.
— Менавіта гэты перыяд у цябе прайшоў у камеры з абмежаванай колькасцю людзей і вымушанай камунікацыяй з імі. Як табе падаецца, што твая ідэнтычнасць сфармавалася ці што яна змянілася?
— Думаю, чалавек — істота, якая ўвесь час знаходзіцца ў станаўленні. Нельга цалкам вызначыць, на якой ты стадыі, бо ўвесь час змяняешся за кошт сваіх выбараў. Я спадзяюся, што хоць нейкая свабода волі ёсць у нас усіх.
Ёсць біялагічныя працэсы, прыфрантальная кара фармуецца да 25 гадоў. За кошт майго пяцігадовага досведу я шмат у чым узбагаціўся ўнутрана. Але пяць гадоў таму мне здавалася, што я лепш разумею, чым я займаюся і чаго хачу. Цяпер у мяне яшчэ больш магчымасцяў для выбару і інтарэсаў, але праз гэта складаней вызначыцца. Плюс ёсць агульная нявызначанасць, якая цяпер атачае ўсіх, і я больш жыву ў гэтым стане нявызначанасці.
«Тактыльнасць амаль знікае»
— У дакументальным фільме «Радыё Свабода» пра жаночую калонію былыя палітзняволеныя расказвалі, што там забаронены тактыльны кантакт, абдымкі, нейкі відавочны клопат адна пра адну. Гэта пазбаўляе людзей вельмі натуральных формаў калектыўных перажыванняў ці падтрымкі. Ты ў іншых інтэрв’ю казаў, што адміністрацыя імкнецца максімальна здушыць чалавечыя ўзаемаадносіны, салідарнасць, узаемадапамогу. Які на цябе адбітак наклала пяцігадовае знаходжанне ў выключна мужчынскім калектыве?
— Я сам па сабе не тактыльны чалавек, але ў турэмным рэжыме, дзе ты ўвесь час з кімсьці і дзе твая асабістая прастора настолькі звужаецца, што выбудоўваеш своеасаблівы купал вакол сябе, тактыльнасць амаль знікае зусім.
Хоць многія людзі, наадварот, імкнуцца часцей папляскаць па плячы, дзесьці мацней руку паціснуць, асабліва ў момант развітання. Ёсць людзі, якія ў калоніі кожную раніцу вітаюцца з табой за руку. Мне спачатку гэта было дзіўна, мы ж спім штодня ў адным памяшканні. Але гэта, відаць, таксама такая спроба нармалізаваць становішча, у якім ты ўвесь час у ненармальнай абстаноўцы ў мужчынскім коле.
У «Падзенні» Камю была гісторыя, дзе галоўны герой трапляе ў турму, і турэмшчык тлумачыць, чаму яму не даюць бачыцца з жанчынамі: «У гэтым і ёсць пакаранне — што ты не можаш бачыцца з прадстаўніцамі іншага полу». І галоўны герой такі: «Хм, так, гэта ўвогуле, разумная мера з боку турэмшчыкаў — так цябе абмежаваць». І калі я гэта чытаў, я думаў: «Так, гэта сапраўды разумная рэпрэсіўная мера».
— Наколькі для цябе важныя рамантычныя дачыненні? Ці цяжка адкрывацца пасля турэмнага досведу? Як адсутнасць доступу да рамантычных дачыненняў перажывалася ў турме?
— У 20 гадоў я быў дастаткова замкнёным, у цэлым я інтраверт, і нават з чалавекам, з якім быў у блізкіх дачыненнях, я не любіў выказваць свае пачуцці. А гэтыя пяць гадоў, нягледзячы на абмежаванні, унутраны дыялог працягваўся, мы размаўлялі адно з адным, але ў думках.
Многія рэчы я ў сабе структураваў, расклаў па палічках, разабраўся і, напэўна, зразумеў каштоўнасць стасункаў з блізкім чалавекам. Таму мне, наадварот, пасля ўсіх перашкодаў стала прасцей.
Але многія, напэўна, сутыкаюцца з праблемамі, саромеюцца пасля вызвалення праз свой знешні выгляд. Усё вельмі індывідуальна. Тым больш, што тыя зняволеныя, у каго стабільныя ўзаемаадносіны, працягваюць размаўляць і могуць убачыцца на спатканні. У маім выпадку перапіска была абмежаваная, а спатканняў мяне пазбаўлялі, таму зносіны былі на ўзроўні адпраўленых у прастору думак.
«Крыху змяніў стаўленне да сістэмы знутры»
— Ты анархіст. Пасля 2020-га ў людзей у цэлым з’явілася шмат цікаўнасці да анархізму і прадстаўнікоў гэтага руху, але вельмі часта гэтая цікаўнасць вельмі павярхоўная. Што такое быць анархістам для цябе? Ці часта ты заяўляеш пра гэтую сваю ідэнтычнасць новым знаёмым?
— Проста так з парога я звычайна не кажу пра гэта. Не люблю, калі людзі ўспрымаюць мяне праз рамкі і катэгорыі. У турме ўсе ведалі пра мае палітычныя погляды, але я часта любіў у нейкіх дыскусіях займаць супрацьлеглую пазіцыю ці крытычна разбіраць аргументы людзей.
Мне здаецца, у гэтым таксама ёсць анархічнасць: калі ты не прывязаны моцна да догмаў, у цябе няма сакральных каштоўнасцяў, якія проста непарушныя, і ты можаш крытычна ўспрымаць рэчаіснасць. Для мяне каштоўнасць анархізму менавіта ў гэтым. Хаця, зразумела, што людзі розныя, і для некаторых анархізм таксама становіцца догмай, на жаль.
Для турэмшчыкаў анархіст — гэта маячок: да цябе больш увагі, цябе лічаць радыкалам. Сярод палітвязняў таксама выяўлялася цікавасць. Унутры сістэмы склалася меркаванне, што анархісты ў цэлым устойлівыя і прынцыповыя ў частцы крымінальных спраў і сваёй пазіцыі. Часам гэта вылівалася ў такія рэчы: «Вы анархісты, ясная рэч, вам сядзець трэба паводле вашых перакананняў, а мы што?» — у завуаляванай форме. Гэта досыць смешна.
— Практычна кожны чалавек, які расказвае пра свой досвед у турме, адзначае, што бачанне свету шмат у чым перавярнулася. Хтосьці пачынае верыць у Бога, хтосьці ўсведамляе, што трэба цалкам скасаваць інстытут турмы, хтосьці, відавочна, атрымлівае вопыт расчаравання ў сабе. Ці адбылося нешта такое з табою? Ці былі моманты рэзкай змены светапогляду?
— У такіх складаных абставінах людзі сапраўды шмат у чым вызначаюцца, разумеюць сваю сутнасць. Мне гэтая экзістэнцыйная ідэя была блізкая і да турмы: што менавіта ў памежных, крызісных сітуацыях людзі па-сапраўднаму паказваюць, наколькі яны свабодныя, наколькі яны гатовыя быць сабою і заставацца вернымі сваім перакананням, прынцыпам, ці ёсць у іх каштоўнасці ці не, ці яны гатовыя здрадзіць ім ці іншым людзям. Для мяне асабіста гэта таксама было важна. Яшчэ да пасадкі я чакаў свайго першага затрымання і разумеў, што калі я праз гэта прайду, то сам для сябе пераканаюся ў тым, што я здольны выстаяць і застацца чалавечным, застацца верным сваім сябрам, таварышам, прынцыпам, што я праз іх не пераступлю.
І гэтая настройка, якая сфармавалася яшчэ да пасадкі, мне шмат у чым дапамагла. У мяне былі пэўныя чырвоныя лініі. Ну а з іншага боку, я крыху змяніў стаўленне да сістэмы знутры.
Я ўбачыў людзей адтуль як асобных прадстаўнікоў, якія не з’яўляюцца ліхадзеямі, што цябе ненавідзяць і хочуць цябе зламаць.
Да 2020-га я ў асноўным сутыкаўся з канкрэтнымі людзьмі, якія цябе апрацоўваюць. А калі я ўбачыў простых людзей унутры сістэмы, аказалася, што ўсё не так дрэнна. У іншых абставінах гэтыя людзі будуць зусім іначай сябе паводзіць і іншымі справамі займацца.
Таму ідэя скасавання турэмнай сістэмы ў тым ліку важная для таго, каб вось гэтую частку людзей, якія псуюцца, будучы турэмшчыкамі і гэтак далей, выняць з гэтага заганнага кола. Напэўна, гэта самае асноўнае, што ўва мне змянілася.
Аўтарка: Валерыя Хоціна
Артыкул створаны ў рамках праекта, які рэалізуецца пры падтрымцы Еўрапейскага моладзевага фонду Рады Еўропы
